|
Tỉnh Hà Đông, từ xa xưa, "bảy làng La, ba làng Mỗ", đều làm nghề dệt lụa. Cho nên, có người gọi đây là quê lụa. Có người quá yêu mến, gọi đây là "xứ lụa". Tuy vậy, lụa Hà Đông nổi tiếng nhất vẫn là lụa Vạn Phúc. Người ta gọi là lụa Hà Đông, chính là lụa Vạn Phúc.

Làng lụa Vạn Phúc, nay thuộc phường Vạn Phúc, thuộc quận Hà Đông, cách trung tâm Hà Nội khoảng 10km. Đây là một làng nghề dệt lụa tơ tằm đẹp nổi tiếng từ xa xưa, có nhiều mẫu hoa văn và lâu đời bậc nhất Việt Nam. Lụa Vạn Phúc từng được chọn may quốc phục dưới các đời vua nhà Nguyễn.
Nằm bên bờ sông Nhuệ, làng lụa Vạn Phúc vẫn còn giữ được ít nhiều nét cổ kính quê ngày xưa như hình ảnh chiếc giếng làng với những bông hoa sen, cạnh cây đa cổ thụ, buổi chiều vẫn họp chợ trước đình. Làng lụa Vạn Phúc từ lâu đã rất nổi tiếng với nghề dệt lụa truyền thống. "Lụa Hà Đông" cũng như các sản phẩm thủ công truyền thống của các làng nghề Hà Nội, thường được nhắc đến trong thơ ca xưa. Trong nhiều gia đình, khung dệt cổ vẫn được giữ lại, xen lẫn với các khung dệt cơ khí hiện đại.

Lụa Vạn Phúc
* Tương truyền rằng, Tổ nghề dệt của làng Vạn Phúc là một người con gái họ Lã
Theo truyền thuyết, cách đây khoảng 1200 năm, bà A Lã Thị Nương, một người con gái ở Cao Bằng nổi tiếng đảm đang và có tay nghề dệt lụa khéo léo về làm dâu làng Vạn Phúc. Bà đã có công đem những bí quyết dệt lụa của Trung Quốc về truyền dạy nghề cho những người dân ở quê.và sau khi mất, bà được phong làm thành hoàng làng. Chính vì vậy, lụa Vạn Phúc không giống bất kỳ một loại lụa nào được dệt ở các làng khác, bởi chất liệu mềm mại và độ tinh xảo trong từng đường tơ, từng họa tiết trang trí. Lụa Vạn Phúc không chỉ là sản vật quý của làng Vạn Phúc, mà còn là mặt hàng truyền thống của người Việt Nam.
Lụa Vạn Phúc được giới thiệu lần đầu ra quốc tế tại các hội chợ Marseille (1931) và Paris (1938), được người Pháp đánh giá là loại sản phẩm tinh xảo của vùng Đông Dương thuộc Pháp, rất được ưa chuộng tại các nước Pháp, Thái Lan, Indonesia... Từ 1958 đến 1988, sản phẩm lụa Vạn Phúc hầu hết được xuất sang các nước Đông Âu; từ 1990 xuất khẩu ra nhiều quốc gia trên thế giới, thu ngoại tệ về cho đất nước.
Vạn Phúc hiện có 785 hộ dân làm nghề dệt, chiếm gần 60% trên tổng số hộ sinh sống tại làng nghề. Hàng năm, Vạn Phúc sản xuất từ 2,5 đến 3 triệu m2 vải, chiếm 63% doanh thu của toàn bộ làng nghề (khoảng 27 tỷ đồng). Hiện nay, Vạn Phúc có trên 1.000 máy dệt và hàng ngày có khoảng 400 lao động thời vụ từ quanh vùng đến đây làm việc. Cửa hàng bán lụa tơ tằm mọc lên ngày càng nhiều, hình thành ba dãy phố lụa với trên 100 cửa hàng nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của du khách.
Thoạt đầu là chiếc khung dệt "con cò ngất ngưởng" với chiếc thoi sừng. Người dệt dùng những ngón tay thanh mảnh lao chiếc thoi qua khung dệt. Rồi đến chiếc khung dùng sợi dây để giật cho con thoi lao qua; Và đến chiếc khung cài hoa cải tiến, gồm 2 người, người dệt ngồi dưới, và một người nữa ngồi trên nóc khung, dùng tay lồng từng sợi tơ để tết thành hoa. Rồi đến chiếc khung hôm nay, có hàng nghìn que kim tự động, cài đủ các loại hoa theo ý con người.
Lụa Vạn Phúc nổi tiếng, trước hết là lụa Vân. Vân nghĩa là mây. Có mây trên lụa, nhìn lụa như thấy có mây. Đây là một kỹ thuật tinh tế, mà trước kia chỉ làng Vạn Phúc mới dệt được, cả nước ta không đâu dệt nổi. Lụa là thứ mượt mà, mà lại nổi vân là khó lắm.

Khung cửi xưa
Trong các mặt hàng lụa ở Vạn Phúc, có lẽ lụa sa tanh là mặt hàng sang trọng nhất, cao cấp nhất. Cũng là tơ lụa, nhưng khi đã trở thành lụa sa tanh, bỗng trở nên cao quý đặc biệt. Lụa sa tanh có chất lấp lánh như thuỷ tinh. Hoa hướng dương, hoa triện viền quanh mặt lụa, càng làm cho lụa sa tanh trở thành quý phẩm. Ta có cảm giác rằng, nếu lụa sa tanh được trang trí trong nội thất ở một nhà nào đó, khi có một người khách lạ đến và được ngồi vào trong ngôi nhà đó, người khách sẽ ngạc nhiên và nghĩ rằng, sao cuộc đời lại có thể đẹp và hạnh phúc đến chừng này. Người làng Vạn Phúc tự hào và nói không ngoa rằng, ai đã mặc áo lụa sa tanh Vạn Phúc thì người già sẽ trẻ lại, người không đẹp cũng đẹp thêm lên.
Lụa Vạn Phúc hiện nay có đủ các loại hoa với khách hàng. Có hoa triện, hoa hồng. Có hoa tròn, hoa vuông. Có hoa mây, hoa sóng. Người Nhật Bản khi đến ký hợp đồng mua lụa, thích nhất là lụa hoa hướng dương. Người Ấn Độ lại thích nhất hoa làn sóng.
Xưa kia người Pari hoa lệ rất chuộng lụa Hà Đông và lụa Hà Đông khi đó đã có mặt ở hội chợ đấu xảo của Pháp. Ngày nay nhiều khách nước ngoài vẫn thường tìm đến Vạn Phúc để mua lụa.
* Nghề dệt lụa ở Vạn Phúc đã có một lịch sử từ thời Lý Trần để lại.
Tấm bia ở chùa Ngòi (Hà Đông) còn ghi lại 4 câu thơ. Bốn câu thơ ấy có nghĩa là: "Biết thành thạo về nghề dệt, sẽ mở mang được làng quê, nhà nhà sẽ xây dựng được cơ nghiệp. Đời đời mãi mãi nhớ ơn ".
Bốn câu thơ ấy quả là đúng. Nhờ nghề dệt lụa giỏi mà hai năm 1931 và 1936, hai lần lụa Vạn Phúc đã sang dự "đấu xảo" ở Mác-Xây và Pa-ri. Dẫu động cơ của giới thống trị Pháp thế nào là một việc khác. Nhưng khách quan mà nói lụa Hà Đông đã nổi tiếng trên thị trường thế giới từ ngày đó. Lụa nổi tiếng là lụa đẹp, trước hết là vì thợ giỏi.
Ngay từ ngày ấy, thợ dệt Vạn Phúc đã có kỹ thuật tinh tế đặc biệt. Người thợ Vạn Phúc dệt được các loại chim, muông, hoa, lá, rất cầu kỳ, kể cả dệt được hình "lưỡng long chầu nguyệt", dài 20 mét trên mặt lụa. Ta hiểu rằng, dệt tấm lụa là theo chiều dài. Khi dệt "lưỡng long chầu nguyệt" là dệt từ đuôi con rồng trở lên, rồng lượn và uốn khúc trên mặt lụa. Dệt xong con rồng thứ nhất, tiếp liền trên khung là dệt mặt nguyệt, dệt xong mặt nguyệt, tiếp liền dệt con rồng thứ hai. Nhưng dệt con rồng thứ hai, phải bắt đầu từ đầu, rồi mới uốn khúc, dần dần cho đến đuôi con rồng. Tài năng lắm chứ! Khi dệt xong tấm lụa, trải ra, mặt nguyệt tròn trặn ở giữa, hai con rồng cân đối nhau như in, không lệch nhau một ly. Giữa đầu hai con rồng với mặt nguyệt, cùng không lệch một ly. Những người thợ dệt như thế, đúng là kiệt xuất.
Nhờ nghề dệt lụa, đúng là "nhà nhà dựng xây cơ nghiệp" . Cho đến nay, làng Vạn Phúc vẫn nằm bên dòng sông Nhuệ lượn quanh. Nhưng làng quê mà đẹp như thành phố. Bốn mùa rộn rã tiếng thoi vui. Người Vạn phúc từ lâu đã có lệ đẹp: các cụ ở tuổi thượng thọ được làng may áo lụa để tặng mừng thọ.
Do lụa Vạn Phúc nổi tiếng, có lần Chính phủ mua bẩy nghìn mét lụa tốt nhất, để biếu tặng các cụ trong cả nước có từ một trăm tuổi thọ trở lên. Trong những tặng phẩm này đều có in chữ "Lụa Vạn Phúc".
* Chợ Hà Đông từ xưa, hàng tuần vẫn có một phiên chợ riêng, gọi là "chợ tơ".
Chợ Hà Đông, chủ yếu là bán lụa Hà Đông. Lụa có nhiều mầu. Ngày nay, lụa Hà Đông cũng có nhiều mầu. Một vài gia đình ở Vạn Phúc nhuộm lụa rất giỏi. Nhưng tôi hỏi một người sành nghề lụa, ông đã cho tôi biết, không có màu nào đẹp hơn nguyên chất mầu lụa. Chỉ có mầu lụa là đẹp nhất và không bao giờ phai. Người thợ có thể nhuộm đủ các loại màu nhưng không thể nào nhuộm được mầu giống như mầu lụa. Cho nên dẫu "mây bay, sóng lượn" dẫu là hoa quế, hoa lan, hoa hồng, hoa huệ như thế nào, vẫn phải giữ được đúng màu lụa. Chỉ có màu lụa mới được khách hàng ưa chuộng nhất, thế giới ưa chuộng nhất.
Làng Vạn Phúc hôm nay đã trở thành phường Vạn Phúc. Hàng trăm cửa hàng bán lụa sầm uất mọc lên san sát. Từ sáng đến đêm, khách mua bán vào ra tấp nập. Ấy vậy mà Vạn Phúc vẫn rộn vang tiếng thoi đưa. Bên những khung dệt chạy điện , người Vạn Phúc vẫn chăm chỉ cần mẫn. Cho dù công nghệ diệt đã được cải tiến, nâng cao và dù đã có lúc bị sự tác động bất lợi của thị trường , nhưng người thợ dệt Vạn Phúc vẫn quyết tâm giữ vững nghề, giữ vững chất lượng của sản phẩm bởi đó là uy tín của của lụa Vạn Phúc đã được tạo dựng qua bao thế hệ.
"Lụa tốt xem biên, người hiền xem mặt".
Người thợ dệt Vạn Phúc có câu nói ấy. Lụa tốt cứ gì phải xem lâu, mà chỉ cần nhìn ngoài biên đã đủ rõ. Gặp người hiền, không cần phải chờ nhiều năm tháng, chỉ thoáng qua, đã nhận rõ nhau ngay. Câu nói ấy vừa mang ý nghĩa xã hội, nhưng lại mang đầy đủ ý nghĩa thực tiễn.
Trung tâm VHTT Hà Tây
Mời xem tiếp :
>> Nghề dệt lụa
|