Tiếng chim gáy rền vang trong căn nhà chỉ khoảng 20 mét vuông khiến tôi không thể mở máy ghi âm. Đành phải dùng bút tốc ký câu chuyện 30 năm chơi chim của người đàn ông cởi mở, đẹp trai không khác gì danh thủ Pháp Eric Cantona với mái đầu cạo nhẵn. 

Năm 18 tuổi, đi bộ đội ở Thái Nguyên, chàng trai Chung khi đó gặp được một ông già chuyên nghề bẫy chim. Giờ vào tuổi ngũ tuần, ông trở thành một trong số không nhiều những người chơi cu gáy oách nhất Hà Nội.

"Tiếng cu gáy lạ lắm. Như tiếng nhạc, đủ cả bảy nốt đồ rê mi pha sol la si, có cung bậc, có âm sắc. Mỗi con một giọng, nên có con hay, có con chưa. Con chim cũng như người ca sĩ, có thể gáy to, gáy dài, đúng cao độ, tròn vành rõ chữ, nhưng như thế chưa đủ, mà cần phải có chất giọng. Cái này thì phải nhờ đến năng khiếu bẩm sinh chứ không ai dạy cho nó được.

Con cu đang gáy trên bể cá kia là con hay đấy. Giọng thổ đồng rền như sấm, có người trả nghìn rưỡi đô la tôi không để. Trên gác thì còn một con nữa cũng rất hay đang hạ thổ, gọi là con "tru" vì tiếng gáy của nó như chó sói tru, lạ lắm. Cả đàn 20 con, chỉ được một nửa là cu gáy hay như thế thôi.

Tôi đã xem ti vi, thấy bên Malaysia gì đó họ có cuộc thi chim cầu kỳ lắm, cả ngàn con treo khắp một sân vận động, chấm thi bằng cách dùng máy đo âm lượng, tần số tiếng gáy. Giải nhất hình như ngang một chiếc ô tô. Nhưng nghe ti vi phát lại thì thấy thua xa chim VN mình. Tiếc là ở ta không có các cuộc thi như thế".

Ba mươi năm chơi và chung sống trong nhà, nhưng ông Chung nói vẫn chưa biết hết sự huyền bí trong tiếng gáy của cu. Trong số cả ngàn con cu gáy từng qua tay, có con chim do một người từ Đà Nẵng gửi ra cách đây ba năm với giá 10 triệu đồng. Nó đã bị một người bạn chơi ở Hải Dương lên nẫng mất. Nhưng về nhà mới không được bao lâu, con chim ấy bị chết cháy do một vụ hỏa hoạn khiến ông tiếc đứt ruột.

Ông Chung bảo, người chơi cu gáy sợ nhất hai bệnh, một là đi ỉa, hai là đau mắt. Hai chứng này liên hoàn với nhau, có cái này ắt sinh ra cái kia và ngược lại. "Chỉ nhìn mặt nó, tôi có thể biết là nó có ốm đau gì hay không. Tươi vui là nó khỏe, rầu rĩ là ốm. Nếu nó đau mắt, lấy quả ớt chỉ thiên, vắt lấy nước nhỏ vào mắt, rồi cấu một mẩu, nhét vào miệng". Đó là mẹo của các cụ, giờ thì đã có thuốc nhỏ mắt Rohto. Ông cười rồi lấy ra ống thuốc màu xanh dùng cho người.

Chúng tôi lên gác. Lồng cu treo đầy các gian phòng. Ngoài ban công là ba bốn cái lồng đặt trong cái chậu đựng đầy đất bãi sông Hồng, cu gáy nhảy nhoanh nhoách bên trong. Đó là cách ông Chung "hạ thổ" cho cu tự miễn dịch.    Mở một cánh cửa, mỉm cười bí ẩn, ông dẫn tôi vào một căn phòng hẹp có chiếc giường đơn đang phủ chăn đệm. Ông Chung bắc ghế lên giường rồi với tay lên trần nhấc xuống một chiếc lồng cu nữa: "Con này giá trị nhất trong nhà tôi nên tôi cho nó ở trong phòng ngủ. Tiếng nó trầm ấm như loa thùng hay không thể tả được. Anh không phải là người chơi mới dám cho xem, nếu không người ta nằn nèo lại không giữ được".

Bốn năm trước, ông Chung mua được con cu gáy này với giá 5 triệu đồng từ một người trên Thái Nguyên. Nhà họ nghèo, phải họp gia đình trước khi bán chim lấy tiền cho con về Hà Nội ăn học. Một mình ông Chung ở với con chim ấy, vợ nằm ở phòng ngoài. 6 giờ sáng cu cất tiếng gáy, cũng là đánh thức ông Chung dậy tập yoga...

Bài & ảnh: Lưu Quang Phổ

Tôi không biết bắt đầu câu chuyện về thú chơi chim cu gáy từ đâu. Quả thực là như vậy. Cho đến hôm nay tôi mới chỉ biết loáng thoáng về cu gáy. Vài lần nghe kể và một lần tận mắt nhìn thấy. Bởi thế, tôi khẳng định là không biết nhiều lắm về cu gáy.

Nhưng tôi sẽ bắt đầu câu chuyện về cu gáy bằng cái lần đầu tiên tiếp xúc ấy... Chuyện là tôi có một người bạn đồng nghiệp cho hay, các cụ vẫn bảo trên đời có 4 cái ngu: Làm mai, lãnh nợ, gác cu, cầm trầu - Và “cái ngu” xếp hàng thứ 3 đó đã trở thành thú chơi của không ít người Hà Nội.

Lý do là đất Kinh Kỳ kẻ chợ xưa vốn dễ kiếm ăn nên đã thu hút khá nhiều người dân từ tỉnh bạn về đây lập nghiệp. Để làm dịu đi nỗi nhớ cánh đồng, mảnh ruộng, nơi đong đầy những ký ức tuổi thơ... nên nhiều người trong số họ đã tìm đến thú chơi chim cu gáy. Cũng từ đấy, thú chơi này lan rộng.

Những ngày giáp Tết, trong cái nắng hanh hao sưởi ấm những ngày giá đông, đưa tôi lạc vào một hẻm ngõ vắng teo của làng Vạn Phúc. Dừng xe, nhìn từ dưới lên trên ngôi nhà nhỏ như bao ngôi nhà mái bằng xi măng khác ở Hà Nội, trước nhà có cánh cổng sắt kiên cố. Thoạt nhìn chẳng thấy dáng vẻ của một thánh địa nuôi chim như người bạn tôi giới thiệu.

Khi cánh cửa được mở, là kèm theo tiếng huýt gió “cục cù cù, cục cù cù...”. Phóng tầm mắt đâu đó cũng lúc lắc những chuồng cu gáy treo ngoài hiên, trên tường, dưới đất. Trong cái không gian u hoài ấy, dễ làm thẩn thơ bất kỳ một vị khách đến chơi lần đầu nào, người đàn ông có cặp ria và đôi lông mày dữ dằn phá vỡ bầu không khí đó bằng cách chúm miệng “cục cù cù...” gọi chim cất tiếng gáy.

 

Ông tên Nguyễn Thành Trung, đến nay ông đã có thâm niên hơn 30 năm chơi chim cu. Trước đó, đời bố, đời ông của ông Trung cũng đã chơi chim rồi, thú chơi ngày xưa của người nhà quê ý mà! - Ông Trung tâm sự - Tôi biết chơi cu từ năm 19 tuổi. Để có một tình yêu với loài chim cu này chắc hẳn người đó phải có một ấn tượng tuổi thơ gắn liền với nó.

Thuở bé, tôi sống tại một miền trung du, bố thường dẫn tôi đi kiếm củi khô. Những buổi trưa hè, âm thanh của một loài chim mà sau này tôi biết là chim cu sao hay vô cùng. Cho đến tận bây giờ tôi vẫn đi tìm câu trả lời cho câu hỏi tại sao tiếng gáy chim cu lại hay đến thế. Tiếng gáy của nó đeo đẳng suốt cuộc đời tôi...

Những năm giữa thập niên 70 thế kỷ trước, tôi lên đường nhập ngũ, giữa cái thời bom đạn chiến tranh đó, tôi đã gặp một người bạn mà bố anh ta đi bẫy chim từ bé, ông cụ thấy tôi thích chim, thế là dạy tôi chơi, lôi tôi đi bẫy chim cùng, phân tích thế nào là con chim hay...

Tháng 1, giờ là khởi đầu cho một mùa chim gáy đóng đàn ăn với nhau cả vài chục con, ra Giêng chim mới gáy tìm bạn, đẻ trứng nuôi con. Ngày đó, tôi một lưới, các “nghệ nhân” già một lưới, hôm thì được, hôm thì không. Mà bẫy chim là phải bẫy ngoài thiên nhiên, chim bẫy được mới quý hiếm.

 

Có những thời điểm đi theo để rình một con chim hay mất tận 5, 7 tháng trời. Mà phải hay mới bẫy, chim hay thường là chim khôn, lúc thì bẫy trượt, lúc thì bẫy phải con không đúng, lại thả để quyết tìm cho đúng. Bẫy đúng về nuôi chim gáy cho thỏa thôi, chứ không bán chác hay làm thịt gì đâu! Vậy mà mất ăn mất ngủ, “cay” mũi vì nó đấy...

Cắt ngang câu chuyện của ông Trung, tôi lan man nhớ đến tứ đại danh ca trong làng chim: Sơn Ca - Họa Mi - Chích Chòe và Thổ Đồng (Cu Gáy). Và cu gáy đã góp một giai điệu trong một thú chơi chim hót êm đềm, nên thơ, tao nhã và lôi cuốn không ít người. Sau một ngày lao động, trở về nghe tiếng chim hót sao mà nghe trong tâm hồn lâng lâng, xao xuyến, nhẹ nhàng làm sao!

Tiếp cái sự lan man, ánh Bình - tên người bạn tôi - tôi biết hắn cũng là một cao thủ chơi cu gáy - người “mai mối” cho tôi thực hiện bài viết này như được chạm trúng mạch - Cái loài này nó lạ, bởi sống gần gũi với ruộng đồng nên để có được một con cu gáy hay quả không dễ. Đầu tiên là phân biệt con đực, con mái; các loài chim thì màu lông hình dáng cũng khác nhau và chỉ có con đực mới hót nên dễ phân biệt.

Với loài chim cu gáy thì hình dáng bên ngoài con đực, con mái cũng từa tựa như nhau, và đều “gáy” như nhau. Để phân biệt, những nghệ nhân chơi chim gáy thường truyền nhau một số kinh nghiệm như: Đầu nhỏ, tròn, lông đầu xanh. Mỏ to, gồ, khi đứng trên cầu đuôi hay cụp xuống. Xương bụng phía dưới gần hậu môn chụm, khi gáy có khả năng đảo giọng thì chắc chắn đó là chim đực.

Tuy nhiên, kiếm được một con chim đực không có nghĩa là đã sở hữu được một giọng gáy hay. Chim gáy hay cũng có những tiêu chuẩn riêng biệt - dáng phải đẹp, thân dài, khéo, gọn, đầu phải nhỏ, mỏ thẳng đúng theo câu lưu truyền trong giới “đầu nhỏ mỏ ngay, có chết nó cũng hay”; vòng lông cườm quanh cổ phải cao, thẳng, dày; lông cánh dặm phải khô, mịn; chân gọn, đóng vảy...

Mà màu sắc của mỗi chú cu gáy lại tùy thuộc theo thổ nhưỡng ở vùng nó sinh sống - Một công chức chính hiệu, chẳng ngờ lại nói về những chú chim cu gáy say sưa và trìu mến như miêu tả những... cô gái đẹp - Ông Trung cắt ngang lời tôi - “Tuyển” được con chim gáy hay khó chẳng kém gì tuyển... hoa hậu.

 

Đấy là Bình mới đề cập đến hình dáng con chim, giọng gáy của nó mới là một “đề tài” tranh luận không bao giờ có hồi kết. Ông Trung bảo: Những người sành chơi, nhắm mắt lại, chỉ cần nghe tiếng gáy là biết được con chim gáy nào hay, con nào dở. Chim cu gáy có nhiều giọng như giọng thổ, giọng đồng, giọng cấn.

Trong giọng thổ lại chia ra nhiều kiểu như thổ pha, thổ đồng (giống tiếng chuông đồng), thổ rền (giống tiếng sấm rền), thổ đất, thổ lùm, thổ rỗng. Giọng thổ được coi là giọng hiếm, được ưa chuộng nhất của chim cu, bởi cái giọng ấy ác liệt lắm, cất lên là có kẻ tìm đến kịch chiến. Chim giọng đồng cũng hay, kêu thánh thót, ồn ào như gõ thùng rất sốt ruột, khiêu khích chim rừng rất nhanh nhưng có nhược điểm là hay đá lồng.

Khi chọn được con có âm sắc vừa ý, bắt đầu để ý đến tiết tấu của tiếng gáy. Có con gáy đảo liên hồi, lúc bổ hai, bổ ba, tư, năm từ cao xuống thấp... Chim rừng thường phải nuôi trong lồng rộng mới hót thì nuôi cu gáy lại hoàn toàn ngược lại. Chim gáy không ưa lồng rộng, trông không hợp mà chim thường hay giật mình nhảy toác đầu, lâu thuần.

Muốn chú chim cu gáy mau thuần người chơi thường nhốt chim vào lồng càng chật càng tốt, thậm chí độ rộng của lồng chỉ đủ để chim xoay chuyển là được. Có lẽ vì vậy mà chim gáy thường được nuôi bằng lồng hình quả đào, thân lồng nửa dưới to, trên nhỏ, thoạt trông có vẻ đơn sơ, nhưng càng nhìn càng đẹp.

Những nghệ nhân già chơi chim thường khuyên, muốn có được con cu gáy hay chỉ chọn con đã trưởng thành, không ai chơi chim cu gáy non, tuy gáy non lớn lên siêng gáy nhưng giọng đơn điệu, không có tính “rừng”...

Tôi hỏi ông Trung, Bình và một vài nghệ nhân nuôi chim khác như để củng cố niềm tin cho cái sự “biết” loáng thoáng của mình - Viết về loài chim này đúng dịp Tết cổ truyền có hợp thời điểm không? - Chim cu gáy là biểu hiện cho một cuộc sống bình yên, năm mới ai mà chẳng cầu, chẳng chúc nhau điều đó, hợp quá đi thôi!

Dẫu biết, để chọn lựa được một con chim cu gáy hay không dễ, đôi khi trong nghìn con mới có một! Chắc gì trong một đời người có thể chọn được cho mình 1 hoặc 2 con mà nuôi? Trong vô vàn những loài chim đang khoe sắc, khoe thanh ngoài thiên nhiên, hẳn không nhiều loài có thể thay thế được cu gáy - loài chim mà sự hiện hữu của nó đã mang trong mình sắc hồn của quê hương.

Tôi hỏi ông Trung, tiếng gáy của chim cu đượm vẻ man mác buồn? Thì cố nhà thơ Bùi Việt Phong đã từng viết “Chim cu buồn, chim cu gáy xa xa...”; không mấy ai hình dung ra chim cu cất tiếng gáy ở chỗ nào, nghe rất xa xăm nhưng thực ngay cạnh mình, man mác buồn nhưng êm ả, bình yên. Hẳn là vậy nên những nhà văn nổi tiếng như Tô Hoài, Kim Lân... suốt đời chỉ chơi một loài cu gáy. âu cũng là một tình cảm đặc biệt với con chim nặng nghĩa đồng quê này.

Tết Nguyên đán Kỷ Sửu đang đến được đếm từng ngày, đấy là thời điểm cu gáy bay về chuẩn bị ăn lúa mùa sắp chín đông. Câu ca dao truyền miệng “Cu kêu ba tiếng cu kêu/ Trông cho tới Tết dựng nêu, ăn chè” thể hiện chim cu hiền hòa, khởi đầu cho một vụ mùa sinh sôi, phát triển...

Một phần bản sắc miền quê Việt Nam giờ cũng có mặt nơi phố thị, thật may vì đâu đó vẫn còn một dòng chảy dân gian bất tận âm thầm được nuôi dưỡng để những thú chơi cũ không bị mai một. Xin mượn vài câu thơ của nhà thơ Chế Lan Viên làm lời kết cho bài viết này thay cho việc nghe tiếng cu gáy bổ nhịp “cúc cu” ba bốn “Mùa xuân thật bất ngờ...

Hồn đất nước bâng khuâng theo tiếng chim dân dã/ Như  chửa nghe bao giờ. Mà như đã/ Nghe rồi. Tự đâu thời xa xửa xa xưa... Tiếng chim như tình ái, như thơ... Để yên lòng người thì con chim hát/ Cho kẻ ra đi, cho kẻ đợi chờ...

Chim cu gáy sự vật tuần hoàn theo quy luật/ Chim cu gáy thì xanh rờn cỏ mọc/ Đỏ trái chín cành cao cành thấp/ Thì anh lại yêu em như buổi ban đầu”... để thấy một tiếng nhạc, một bản giao hưởng đồng quê, một phần của thiên nhiên giúp con người tạm quên đi những âu lo, muộn phiền của cuộc sống thường nhật, của một năm cũ sắp qua.

(TNTS)

>> Bốn đời chơi chim!